PIEDMONT CHRONICLE - L'Arvista Piemontèisa

02/12/2008
La nostra lingua piemontese

A l’é da tanti ani ch’im òcupo ‘d lenga e coltura piemontèisa, prima mach për divertiment, e adess diretament për travaj. E da tanti ani l’obiession ch’am ven fàita pì soens a l’é: “Ma a còsa serv? Tant a-i é pì gnun ch’a lo parla!” Lòn ch’am dëspias ëd pì a l’é che ant ël 90% dij cas costa afermassion a ven dai piemontèis midem. A pòch a val ëspieghé che le còse a van nen pròpi parèj, ch’ant j’ùltimi ani a-i é n’artorn notèivol bele dij giovo vers le ansidite “lenghe cite”. Belavans, tanti ani ‘d politiche sbaglià a l’han creà tanti malantendù, tanti problema, tanti inutij pregiudissi ant ij confront ëd le lenghe minoritarie. Sigur. I amëtto che a peul soné dròlo ocupesse ‘d lenga piemontèisa ant un moment ëd globalisassion, andoa a smija che tuti a deubio mach studié le mideme còse an tut ël mond. Për mi contut (da bon bastian contrari...) a resta sempre valid ël prinsipi për ël qual na pianta ch’a l’ha nen ëd rèis a peul nen chërse e che donca a sia fondamental savèj da andoa as ven për savèj as va. E peui, second në studi che la Region Piemont a l’ha comissionà a l’Istitut d’arserche statistiche Ires ant ël 2006(1) a l’é vist-se che an Piemont su na popolassion d’apopré 4.500.000 përson-e, 2.000.000 a parlo ancora an lenga e n’àutr 1.300.000 a lo capiss bele s’a lo parla nen. A-i é dzortut na data stòrica për l’arconossiment dij dirit ëd le lenghe minoritarie (andoa a-i é compreisa ‘dcò la lenga piemontèisa): a l’é cola dël 5 ëd november dël 1992 con la publicassion da part dël Consej d’Europa dla “Carta dei diritti delle lingue regionali e minoritarie”(2). La curiosità negativa a l’é che ‘l Parlament italian, nonostant le indicassion europenghe, a l’ha nen arconussù ‘l piemontèis come lenga con tut lòn ch’a implica për ij finansiament e la tùa “ufissial” ëd nòsta coltura. Vëddoma alora ij motiv ch’a fan sì che studié la lenga piemontèisa a peul esse util. Për ancaminé, gavoma sùbit n’idea che tanti a l’han: ël piemontèis a l’é nen ‘n dialèt ëd l’italian. Për esse precis, seguoma la definission che Gianluca Perrini a dà ant la prefassion ëd la Grammatica della Lingua piemontese ‘d Michela Grosso(3): ”Ël piemontèis a fà part ëd la branca ossidental ëd le lenghe neo-latin-e; l’italian, al contrari, a aparten a la branca oriental.”. A l’ha dësvlupà na literatura parallela a cola italian-a con na produssion bin bondosa fin da la neuit dël temp. Se as pensa che ij primi document ëscrit an lenga, o mej, arconussù come base dla literatura an lenga, a arsalo al secol ch’a fà XIII, ij Sermon Subalpin, as peul già avej n’idea dla richëssa dla nòsta stòria. Për curiosità, a-i é peui n’aneddoto che, se ver, a ilustra le dificoltà che nòsta lenga a l’ha incontrà fin dal prinsipi. As dis che Dante Alighieri ant un dij sò viagi an Italia a sìa passà për ël Piemont. E bin, già chiel a l’ha definì ‘l piemontèis turpissimo per soe dificoltà ‘d comprension... Ma passoma a còse pì serie. Dòp che ant ij secoj a-i é staje na bela partìa d’àutor ch’a l’han scrivù an piemontèis (Gian Giorgio Alione, për ël secol XVI, Giovan Battista Tana për ël secol XVII, mach për fé doi nòm), ël secol XVIII a l’é stàit col pì important per ël dësvëlup ëd nòsta literatura con figure come Pare Ignazio Isler e Edoardo Calvo ch’a l’han dàit n’andi decisiv da costa mira. Ant ël 1780 a-i seurt peui ‘l prim tentativ ëd codificassion ëd la lenga: la Grammatica della lingua piemontese dël medich Maurizio Pipino. Ant ël 1800 a-i riva l’esplosion con produssion ëd teatro (Vittorio Bersezio, Giovanni Zoppis, Federico Garelli, Giovanni Toselli mach për fé quaich nòm), romans ëstòrich (Luigi Pietracqua, ad esempi), poesìa (Angelo Brofferio). Na part important ant ël XIX secol a la gieugo ‘dcò ij giornaj an lenga: L’Aso, Ël birichin, Ël falabrach mach për fé ‘l nòm ëd quaidun. Ëd cost periòd a l’é ‘dcò la publicassion dël fondamental Vocabolario Piemontese dël nòbil Vittorio di Sant’Albino. Për peui rivé a la consacrassion dël 1900 andoa la lenga a riva ad avèj la codificassion definitiva a travers jë studi e ‘l travaj dla Companìa dij Brandé, sota le diretive ‘d Pinin Pacòt. Con costa codificassion, tut ël teritòri dël Piemont as artreuva con na grafìa unificà (o për dovré ‘l termine tecnich normalizà), valadì che da Biela a Torton-a e da Domdòssola a Garessio a së scriv ant la midema manera, bele se peui le pronunsie as diferensio ant le diverse zòne teritoriaj. Ant ël XX secol la produssion literaria (nonostant l’oposission dël regime fassista ant ël ventennio ‘d ditatura ‘d Mussolini) a chërss motobin con autor coma Luigi Olivero (che Ezra Pound a smon fin-a për ël Nòbel për la literatura për la delicatëssa e la blëssa ‘d soa poesia), Nino Costa, Dumini Badalin e mila àutri. A l’é ‘l secol andoa a seurto desen-e ‘d gramatiche (cola ‘d Guido Griva, cola ‘d Camillo Brero, cola ‘d Michela Grosso), dë stòrie dla literatura (ancora Camillo Brero, Gian Renzo Clivio), e ‘d vocabolari (Gianfranco Gribaudo, Camillo Brero, sempre chiel).
Na citassion a part, bele se en passant, për la lenga piemontèisa a la merita la produssion musical. A l’é motobin important arcordé an costa sede che ‘l Piemont a l’é la seconda region d’Italia për quantità e qualità ‘d mùsica popolar (e miraco as gieuga la prima posission con la Campania) che mersì al travaj d’arsercador come dzortut Leone Sinigaglia e Costantino Nigra, a son nen andàite përdùe.
Im rendo cont che an pòche righe a l’é impossibl dé na benché minima idea dl’importansa dlë studi ‘d na lenga. Ma a-i é mila manere për andé pì an creus an costa coltura. A basta digité lenga piemontèisa su un qualsëssìa motor d’arserca d’internet për trové tuti ij tipi ‘d siti. Bon divertiment!

------------------------------------------------
(1) E. Allasino, C. Ferrier, S. Scamuzzi, T. Telmon: Le lingue storiche del Piemonte, Istituto di ricerche economico sociali del Piemonte, 2007
(2)La Carta a l’é un document ëd 19 pagine derivà da jë studi dël Dr. Y. Peeters, e dij Prof. G Herald e T. Welter dël “Centro per gli studi dei diritti dei gruppi etnici e del federalismo”
(3)Michela Grosso: Grammatica della lingua piemontese, Libreria Piemontese Editrice, 2000

Paolin Siròt